माझे वडील सदाशिव नारनवरे यांच्या जीवनावर आधारित स्मृतिग्रंथ
📘 प्रस्तावना (लेखक बंडू सदाशिवराव नारनवरे)
सदानंद म्हणे……………..हे पुस्तक म्हणजे माझ्या वडिलांचा, सदाशिव नारनवरे यांचा आयुष्याचा साक्षात आरसा आहे. त्यांनी एक सामान्य शेतकरी, कोतवाल, शाहिर, कवी, ढोलकीवादक, बौद्ध कार्यकर्ते आणि समाजप्रबोधनकार म्हणून अनेक भूमिका अतिशय प्रामाणिकपणे पार पाडल्या.
माझ्या वडिलांचं जीवन म्हणजे एक साक्षात प्रेरणागाथा आहे शिक्षण थोडं असलं तरी विचार अफाट होते. त्यांनी गावे, सभा, मंच, भजने, पोवाडे यांचा उपयोग करून लोकांपर्यंत डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर आणि भगवान बुद्धांचा संदेश पोहोचवला. हे पुस्तक त्यांच्याविषयीचा माझा प्रेमभाव, आदर, आणि त्यांच्या कार्याचं स्मरणरूप आहे.
माझे वडील, सदाशिव नारनवरे यांचं संपूर्ण जीवन म्हणजे सामाजिक परिवर्तनाच्या विचारांची एक जीवंत मशाल होती. त्यांनी फार शिक्षण घेतलं नव्हतं, पण त्यांच्या विचारांना आणि कृतीला अफाट उंची होती. एक साधा कोतवाल, शेती करणारा शेतकरी, आणि ब्रुकबॉन्ड कंपनीत काम करणारा सामान्य माणूस, पण त्याच वेळी एक प्रतिभावान शाहिर, हृदयस्पर्शी कवी, झणझणीत ढोलकी वाजवणारा भजनकार, आणि बुद्ध धम्माचा निष्ठावान प्रचारक हे सारे पैलू एका व्यक्तीमध्ये पाहायला मिळणे हे दुर्मिळच.
त्यांनी तमाशाच्या माध्यमातून सामाजिक अन्यायावर प्रहार करणारे पोवाडे लिहिले. त्यांनी भजनाच्या ओळींतून डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या विचारांची पेरणी केली. त्यांनी आपल्या आवाजात गावा-गावात जाऊन बौद्ध धम्माचा संदेश दिला. त्यांचं भजन म्हणजे केवळ भक्ती नव्हे, तर ते विवेक, जाणीव, आणि परिवर्तनाचं साधन होतं.
‘सदानंद भजन मंडळ’ आणि ‘आदर्श कवी मंडळ’ यांच्या स्थापनेमागचा त्यांचा हेतूही केवळ गायन नव्हता तो होता एक क्रांतीचा सुर. भजनामध्ये प्रश्नोत्तरं, नव्या पिढीला विचार करायला भाग पाडणारे मुद्दे, आणि धर्मावरील गहन चर्चा होती.
त्यांच्या आयुष्यात अनेक संघर्ष आले. माझ्या आईचं अकाली निधन, कुटुंबाची जबाबदारी, स्वतःचा मानसिक ताण… पण ते कधीच थांबले नाहीत. त्यांच्या हातात ढोलकी असो की लेखणी, ते नेहमीच ध्येयाशी प्रामाणिक राहिले.
हे पुस्तक म्हणजे त्यांच्या आयुष्याची एक गाथा आहे त्यांच्या कार्याचं स्मरण, त्यांच्या विचारांचं प्रतिबिंब, आणि त्यांच्या स्वप्नांची दिशा दाखवणारा प्रकाशस्तंभ.
माझ्यासारख्या त्यांच्या पुत्रासाठी हे केवळ एक लिहिलेलं पुस्तक नाही, तर हे एक ‘धम्म दीप्ती’ आहे, जी उजेड देत राहील नव्या पिढ्यांना.
मी हे पुस्तक त्यांच्या स्मृतीस समर्पित करतो
त्यांच्या आवाजातील भजन अजूनही कानात घुमतंय…
नमन त्या शाहिराला, ज्यांनी आपली सारी वाट धम्माच्या दीपवाटेत घालवली.
समर्पण – माझ्या आईवडिलांना…*
“मुलगा वकिल व्हावा, हे स्वप्न होतं त्यांचं,
पण मी पत्रकार झालो — आणि त्यांनीच मला स्वीकारलं…”
माझ्या वडिलांचं एक स्वप्न होतं —
मी कायद्याचं शिक्षण घेऊन एक यशस्वी वकील व्हावं.
त्यांच्या दृष्टीनं, वकिली हे फक्त एक व्यावसायिक क्षेत्र नव्हतं,
तर ते सत्यासाठी लढण्याचं माध्यम होतं — अगदी जसं त्यांनी पोवाड्यांतून आणि भजनांतून लढा दिला,
तसंच मी न्यायालयातून लढा दिला असता, असं त्यांना वाटायचं.
पण माझ्या मनात काही वेगळंच सुरू होतं —
माझं स्वप्न होतं समाजातील अन्याय, विषमता, अंधश्रद्धा, रूढी-परंपरांविरुद्ध आवाज उठवण्याचं.
आणि तो आवाज उठवण्यासाठी मला सापडलेलं हत्यार होतं — पत्रकारिता.
मी पत्रकारितेची वाट धरली, आणि वडिलांनी —
कधीही नाराजी न करता,
आपल्या एका पोवाड्याच्या ओळीत मला सामावून घेतलं…
“सदानंद म्हणे, माझा लेक आता शब्दांनी समाजाला जागवत आहे!”
आज मी वरिष्ठ पत्रकार म्हणून ओळखला जातो,
लोक माझं नाव घेतात, लेख वाचतात, मत विचारतात…
पण माझं खऱ्या अर्थानं व्यक्त होणं —
ते या पुस्तकामुळेच घडलं.
जर मी वकील झालो असतो,
तर मी कायद्याच्या दृष्टीने न्याय मागितला असता,
पण पत्रकार म्हणून,
मी वडिलांच्या स्वप्नांना शब्दांतून न्याय दिला.
आज जेव्हा मी त्यांच्या आयुष्यावर आधारित हे पुस्तक लिहिलं आहे,
तेव्हा मला असं वाटतं,
मी केवळ एक पुत्र म्हणून नव्हे,
तर एक वारसदार म्हणून त्यांचं कार्य पुढे नेण्याचा प्रामाणिक प्रयत्न केला आहे.
या लिखाणात मला आपल्या सहकार्याची साथ लाभली,
हे माझं भाग्य.
आपल्या संवादामुळे मी माझ्या आठवणींना आकार देऊ शकलो,
वडिलांच्या कर्तृत्वाला न्याय देऊ शकलो.
आणि म्हणून…
या पुस्तकाचे प्रत्येक पान, प्रत्येक वाक्य, प्रत्येक अश्रू आणि प्रत्येक शब्द
मी माझ्या वडिलांना — सदाशिव नारनवरे
आणि
माझ्या आईला — रुख्मिणीबाई
यांना सप्रेम, साश्रू आणि सन्मानपूर्वक समर्पित करतो.
आई-वडीलांच्या आठवणींचं हे अक्षररूप…
आणि त्यांच्या संस्कारांचं हे शब्दस्मारक!
– आपलाच, बंडू सदाशिवराव नारनवरे ( पत्रकार)
*अध्याय 1
1. *मुलुखगिरीतून सुरू झालेला प्रवास*
सन 1943 हाच तो काळ होता, जेव्हा सावनेर तालुक्यातील एका छोट्याशा, हिरवळीत वसलेल्या टेंभुरडोह या गावात, एका गरीब शेतकरी कुटुंबात जन्म झाला सदाशिव नारनवरे या विलक्षण प्रतिभेच्या व्यक्तिमत्त्वाचा.
घरात शिक्षणाचं वातावरण नव्हतं, आणि परिस्थितीही हालाखीची. तरीही लहानग्या सदाशिवने शालेय जीवनाची पहिली दोन इयत्तांची पायरी पार केली. पण त्यानंतर शिक्षण थांबलं. यामागे आर्थिक अडचणी, कुटुंबाची जबाबदारी, आणि ग्रामीण भागातील त्या काळातील परिस्थिती होती. शिक्षण थांबलं खरं, पण मनाने ते विद्वान बनू लागले शालेय पुस्तकांपेक्षा त्यांना लोकगीतं, पोवाडे, भजने यांचे शब्द अधिक आकर्षित करायचे.
शेती हे मुख्य जीवनमान. शेतात बैलजोडी चालवत असतानाही त्यांचं मन मात्र शब्दांना आकार देत असे. कुणी विचारलंच तर म्हणायचे, मनात भाव आला की ओळी आपोआप येतात!
दोन-चार शब्दांतून ज्या भावना व्यक्त होतात, त्या हजार शब्दांत नाही होऊ शकत ही त्यांची साक्षात धारणा होती.
या काळात त्यांना गावात कोतवालाची छोटी सरकारी नोकरी मिळाली. गावपातळीवर कायदा-सुव्यवस्थेची देखरेख, सभा-संमेलनांमध्ये हजेरी आणि कामकाज या जबाबदार्या पार पाडत असताना, त्यांना गावोगावी जाण्याची संधी मिळत असे यालाच आपण म्हणू शकतो ‘मुलुखगिरी’.
या मुलुखगिरीतूनच त्यांच्या प्रतिभेला दिशा मिळाली.
गावोगावी जाताना ते भजने, पोवाडे, शाहिरी चालीतले संवाद स्वतः रचून गात असत. कधीकधी ते गावातली एखादी समस्या पोवाड्यातून मांडत, आणि लोकांना अंतर्मुख करत. लोक थक्क व्हायचे हा कोतवाल की शाहिर? त्यांच्या आवाजात एक अस्सलपणा होता, त्यांच्या शब्दांत एक संघर्षाचा हुंकार होता.
ते केवळ शब्दांचे खेळाडू नव्हते, तर जाणीवांचा आवाज होते.
जवळपासच्या गावांमध्ये त्यांच्या पोवाड्यांचं कौतुक व्हायला लागलं. आणि अशाच एका स्थानिक तमाशाच्या कार्यक्रमात त्यांनी पहिल्यांदा शाहीर सदाशिव म्हणून लोकांच्या मनात ठसा उमठवला.
त्यांनी कोणत्याही औपचारिक शिक्षणाशिवाय शब्दांना लोकसंवादाचं माध्यम बनवलं. कोणताही कागद-पेन नसे, तरी डोक्यात तयार कविता, पोवाडे, लोकगीते अगदी अचूक आठवायची. आणि त्याचं सादरीकरण करताना त्यांच्या आवाजातील ठसका, त्यांची ढोलकीची लय, आणि अंगातला आवेश हे सर्व अनुभवणं म्हणजे गावकर्यांसाठी एखाद्या मोठ्या नाट्यप्रयोगाइतकंच रोमांचकारी होतं.
या सुरुवातीच्या टप्प्यावरच ते एक वेगळी वाट चालू लागले होते. त्यांच्या पोवाड्यांमधून सामाजिक प्रश्नांचा ठाम आवाज येत होता. दारूबंदी, अस्पृश्यता, अंधश्रद्धा, आणि शोषण यांविरुद्ध त्यांनी सुर लावले होते.
त्या काळात त्यांचं म्हणणं होतं
शब्द जर झणझणीत नसतील, तर ते फक्त आवाज ठरतात पण शब्द जर धारदार असतील, तर ते क्रांती घडवतात!
त्यांच्या या मुलुखगिरीने त्यांना एक जनतेशी जोडलेलं, लोकांच्या मनात घर करणारं लोककलावंत बनवलं. आणि याच प्रवासाने त्यांच्या पुढच्या संघर्ष, काव्य, भजन आणि धम्म कार्याच्या वाटेची बीजे रोवली.
अंतर्भूत आठवण
एकदा ते गावात कोतवाल म्हणून एका वादावर पंच म्हणून गेले. तिथे दोन्ही बाजू ऐकून त्यांनी शेवटी एक पोवाडा गायला ज्यात त्या वादाचं मूळ कारण, त्याचे परिणाम आणि समेटाचं समाधान, सर्व काही काव्यातून मांडलं. सारा गाव स्तब्ध झाला. पंचाचा निर्णय नव्हे, शाहीराचा पोवाडा लोकांनी स्वीकारला!
*अध्याय 2*
*शाहिरीचे रंगमंच पोवाड्यांमधून जागवलेली क्रांती*
शब्द हे केवळ अभिव्यक्तीचे साधन नसून ते क्रांतीचे शस्त्र ठरू शकते, हे सिद्ध केलं होतं माझ्या वडिलांनी सदाशिव शाहिरांनी.
टेंभुरडोहच्या कोतवाली पासून सुरू झालेला त्यांचा प्रवास, आता गावगावच्या जत्रा, यात्रांमध्ये, मिरवणुकांमध्ये आणि सामाजिक सभांमध्ये पोहचू लागला होता. त्यांनी केवळ शाहीर म्हणून मंच गाजवले नाहीत, तर लोकांच्या हृदयात असं ठाण मांडलं की त्यांच्या नावाशिवाय कार्यक्रम अपूर्ण वाटायचा..त्यांची शाहिरी ही फक्त करमणूक नव्हती. ती सामाजिक परिवर्तनाची हाक होती.
🔹 शाहिरीच्या विषयांची वैविध्यता
त्यांच्या पोवाड्यांमध्ये केवळ ऐतिहासिक वीरपुरुष नसत, तर आधुनिक युगातील नायकही असायचे
डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांचा संघर्ष,
बुद्धांचा करूणामय संदेश,
दारू, अंधश्रद्धा, भेदभाव यांच्यावर कडाडून प्रहार.
त्यांनी लिहिलेल्या एका पोवाड्याची सुरुवात अशी होती
उधळत चाललो मी शब्दांचे बाण,
जळो त्या अन्यायाचा अभिमान!
🔸 ढोलकीचा ठेका आणि जनतेचा हुंकार
ते ढोलकीवर एवढ्या लयीत ठेका धरायचे, की तोच ठेका प्रेक्षकांच्या मनाच्या ठोक्याशी जुळून जायचा.
कधीही लिहून न ठेवलेली काव्यपंक्ती पण हृदयात साठवलेली. ते सादरीकरण करताना अंगात संपूर्ण उर्जा भरून घेत. श्रोते मंत्रमुग्ध होऊन बसायचे, आणि अचानक एखाद्या वाक्यावर सारा गाव टाळ्यांनी थरारून जायचा.
🔹 शिवकालीन पोवाडा ते बौद्ध विचारांची रचना
सुरुवातीला त्यांनी पारंपरिक पद्धतीने शिवकालीन पोवाडे, वीर रसात रंगलेले रचले.
मात्र पुढे जाताना बाबासाहेबांच्या क्रांतीची गाथा, दलितांची घुसमट, आणि बौद्ध धम्मातील करुणा यांचं मिश्रण त्यांच्या पोवाड्यांतून दिसू लागलं.
🔸 श्रोत्यांचं बदलतं मनोविश्व
त्यांच्या पोवाड्यांमधून काहीतरी वेगळंच शिकायला मिळत होतं.
माणसं विचार करू लागली. नव्या पिढीला प्रश्न पडू लागले.
आणि लोकांना वाटू लागलं की, ही कला केवळ मन रंजनासाठी नाही, तर मन परिवर्तनासाठी आहे.
एक संस्मरणीय क्षण
एका गावात जत्रेच्या कार्यक्रमात त्यांनी पोवाडा सादर केला बाबासाहेबांचा शिका, संघटित व्हा, संघर्ष करा या तीन मंत्रांवर आधारित.
कार्यक्रम संपल्यावर एक तरुण त्यांच्या पायांवर पडला आणि म्हणाला,
शाहिरराव, आजपर्यंत पोवाडे ऐकले पण कधी विचार केला नाही. तुमच्या पोवाड्यानं आज माझं आयुष्य बदललं!
हेच होतं त्यांच्या शाहिरीचं यश. ते विचार जागवायचे, आक्रोशाला शब्द द्यायचे.
भविष्याचा मार्ग तयार होतोय…
या शाहिरीच्या रंगभूमीवरूनच पुढे त्यांना धम्म विचारांची सखोल ओळख झाली. पोवाड्यांचे शब्द आता भजनांच्या ओळींमध्ये परिवर्तित होऊ लागले. सदानंद भजन मंडळ ही कल्पना त्यांच्या मनात अंकुरायला लागली होती.
त्यांनी समाजासाठी, नव्या पिढीसाठी शब्दांतून स्वप्न रंगवायला सुरुवात केली होती. ही केवळ शाहिरी नव्हती, हा एक सामाजिक, वैचारिक, आणि आध्यात्मिक प्रवासाचा प्रारंभ होता.
*अध्याय 3*
*कन्हानचे नवे पर्व नोकरी, स्थायिक जीवन आणि भजनाचा जन्म*
टेंभुरडोहच्या मातीतून आलेल्या सदाशिव नारनवरे यांचा जीवनप्रवास आता कन्हानच्या दिशेने वळला होता.
त्यांना ब्रुकबॉन्ड कंपनीमध्ये नोकरी लागली, आणि त्यांचा संपूर्ण परिवार कन्हान येथे स्थायिक झाला. हे स्थायिक होणं केवळ वास्तव्याचं नव्हतं, तर त्यांच्या आयुष्यातील सर्जनशील आणि वैचारिक स्थैर्याचं नवसंजीवनी पर्व होतं.
🔹 कामाच्या शिस्तीतूनही भजनाची अखंडता
कामाचे ठराविक तास, कारखान्याची शिस्त, आणि कौटुंबिक जबाबदार्या या सगळ्यांमधूनही त्यांच्या भजन-शब्दांना विश्रांती नव्हती.
ते म्हणायचे
“मी जेव्हा बोलतो, तेव्हा लोक ऐकतात पण जेव्हा गातो, तेव्हा लोक विचार करतात!”
त्यांचा ध्यास एवढा खोल होता की, सुटीच्या दिवशी सुद्धा ते घरी विसावा घेत नव्हते.
कधी नागपूर, कधी कामठी, कधी भंडारा कुठे ना कुठे त्यांचा भजनाचा कार्यक्रम असायचाच.
त्यांनी स्वतः एकदा सांगितलं होतं
“जेव्हा इतर सुटी उपभोगतात, तेव्हा मी बुद्धाचं आणि बाबासाहेबांचं कार्य पोचवतो!”
🔸 कन्हानमधील सामाजिक सहभाग आणि प्रतिष्ठा
कन्हानमध्ये त्यांचा एक वेगळाच दरारा होता.
ते केवळ ब्रुकबॉन्ड कंपनीचे कामगार नव्हते, तर लोकप्रिय भजनकार आणि समाजप्रबोधन करणारे वक्ते म्हणून ओळखले जायचे.
धम्म दीक्षा कार्यक्रम, बौद्ध वंदना, सामुदायिक उत्सव, आणि स्थानिक सभा अशा प्रत्येक ठिकाणी त्यांना प्रमुख पाहुणे म्हणून आमंत्रित केलं जायचं. आणि ते त्या निमित्ताने, आपल्या प्रभावी भाषणातून आणि स्वच्छ विचारांमधून श्रोत्यांच्या मनात विवेकाचा वसा रोवायचे.
त्यांचं भाषण म्हणजे गडगडणार्या ढगांनंतर पडणारा शांत पाऊस मृदु पण खोलवर भिजवणारा.
🔹 भजनाचा नवा प्रवाह सदानंद मंडळाची बीजे
याच काळात त्यांनी भजन लेखनाला आणि सादरीकरणाला अधिक संघटित रूप दिलं.
त्यांच्या मनात जन्म घेत होता एक विचार
“हे कार्य एकट्याने नको, तर समूहातून व्हावं.”
हीच बीजं पुढे “सदानंद भजन मंडळ” या नावाने अंकुरली.
त्यांनी स्वलिखित भजनं सादर करायला सुरुवात केली.
या भजनांमध्ये धम्म, शिक्षण, स्वाभिमान आणि बाबासाहेबांचे विचार गुंफलेले असायचे. कन्हान आणि परिसरातील युवक, श्रोते त्यांच्या मागे उभे राहू लागले.
एक संस्मरणरू “भजनातून झालेले प्रबोधन”
एकदा कन्हानमध्ये बौद्ध जयंतीनिमित्त आयोजित कार्यक्रमात त्यांनी सादर केलेले भजन होते
“तू बुद्धाचा अनुयायी, पण कृतीत का दिसत नाही?”
भजन संपताच संपूर्ण सभा शांत झाली. नंतर एक युवक मंचावर आला आणि म्हणाला,
“शाहिरराव, आज तुमच्या एका ओळीने माझं मन हादरलं आता मी केवळ अनुयायी नाही, तर प्रचारक होईन!”
कार्य आणि कुटुंबाचा समतोल
आई रुख्मिणी यांच्या पाठिंब्यामुळे हे कार्य अधिक बहरत होतं.
ती त्यांच्या कार्यक्रमात सहभागी नसलं, तरी त्यांच्या पाठिमागे एक अदृश्य प्रेरणाशक्ती होती.
घरातील कर्तव्य निभावताना त्यांनी कधी त्यांच्या पतीच्या कलेला आवर घालू दिला नाही.
भविष्याचा प्रवास सुरू
आता भजन लेखन, सादरीकरण, आणि मंडळाची रचना हे सगळं एका नव्या युगाची चाहूल देत होतं.
सदानंद भजन मंडळाचं औपचारिक उद्घाटन, बुध्द धम्म प्रचारक आदर्श कवी मंडळाची स्थापना, आणि जिल्ह्यातील कार्याचा विस्तार हे सगळं पुढील टप्प्यावर उभं राहणार होतं.
*अध्याय 4*
*सदानंद भजन मंडळ, धम्माची दीपमाळ*
शब्दांचा नाद जरी बदलला, पण ध्यास कधीही मावळला नाही.
शाहिरीच्या झंझावातातून बाहेर पडून सदाशिव नारनवरे यांनी आता शांततेचा, समतेचा आणि सुबुद्ध विचारांचा रस्ता स्वीकारला होता भजनाचा.
ते आता पोवाड्यांऐवजी सदानंद म्हणे… या ओळींनी समाप्त होणारी भजने रचू लागले. हे ‘सदानंद’ नाव केवळ काव्यात्मक नाही, तर त्यांच्या मनातील नव्या अध्यात्मिक जन्माची ओळख होती.
🔹 सदानंद नावातली नवी ओळख
सदाशिव शाहिरांनी आपल्या भजनांतून हळूहळू सदाशिव या नावाचा वापर बंद करून ‘सदानंद’ ही आत्मस्फूर्त ओळख वापरायला सुरुवात केली.
भजन संपताना ते म्हणत
“सदानंद म्हणे, धम्माच्या वाटेवर चालतो तोच खरा अनुयायी!”
यात केवळ काव्याचा छंद नव्हता, तर स्वतरूच्या आयुष्याचं नव्याने केलेलं नामकरण होतं.
एक आघात एक नवा जन्म
परंतु जीवनात एक कठीण वळण आलं
16 जानेवारी 1974 रोजी माझी आई म्हणजे त्यांच्या पत्नी रुख्मिणी यांचं दीर्घ आजाराने निधन झालं. हा आघात त्यांच्या मनाला खोलवर स्पर्शून गेला.
एका क्षणात आयुष्यच बदलून गेलं. जी व्यक्ती त्यांच्या कलेमागे शांतपणे उभी होती, ती आता नसल्याचं दुःख त्यांना एकाकी करून गेलं.
परंतु, त्यांनी हे दुःख स्वतःत साठवून न ठेवता, तेच दुःख भजनाच्या शब्दांतून समाजापर्यंत पोहोचवलं.
त्यांच्या भजनांत आता एक वेगळीच भावना दिसू लागली वैराग्य, समाधानी तत्त्वज्ञान, आणि धम्माची दिव्य शिकवण.
कामठीतील नवी सुरुवात
आईच्या निधनानंतर संपूर्ण कुटुंब कन्हान सोडून कामठी येथील नागसेन नगर येथे स्थायिक झाले.
तेथे स्वतःच्या घरात भजन, वाचन, आणि चिंतनाला वाहिलेली जागा त्यांनी उभी केली.
त्यांनी सुरू केलं
“सदानंद भजन मंडळ द्वारा संचालित सुगत वाचनालय”
ही संस्था केवळ पुस्तके वाचण्यासाठी नव्हती, तर विचारांची मशागत करणारी बौद्धिक पाठशाळा होती. स्वर्खाने डाॅ. बाबासाहेब आंबेडकर व तथागत गौतम बुध्द यांच्या जीवनावर आधारित मोठ मोठे ग्रंथ आणि पुस्तके विकत घेवून त्यांनी सुगत वाचनालयात निशुल्क पणे लोकांच्या अध्ययनासाठी ठेवण्यात आले होते. या वाचनालयाचा अनेकांनी निशुल्कपणे लाभ घेतला.
🔹 नामकरणाचा विशेष प्रसंग
कामठीतच एक अतिशय भावनिक आणि ऐतिहासिक प्रसंग घडला.
एक दिवशी दिवंगत भंते सदानंद स्थविर यांचे परित्रण पाठ आमच्या घरी आयोजित करण्यात आले.
या कार्यक्रमात माझे वडील सदाशिव नारनवरे यांनी भंतेजींना आपल्या मुलाचे म्हणजे माझे नाव बदलून दुसरे कोणतेही चांगले नाव देण्याची विनंती केली. भंते सदानंद यांनी आशीर्वाद देत म्हटलं,
“या मुलाचे नाव आता बंडू नाही सुगत असो! बुद्धाच्या मार्गावर चालणारा, प्रकाशाच्या दिशेने जाणारा सुगत!”
हा क्षण केवळ नामकरण नव्हता, तर एक आध्यात्मिक वारसा देणारी दीक्षा होती.
🔸 सदानंद भजन मंडळ एक चळवळ
सदानंद भजन मंडळ आता केवळ त्यांच्या कलेचा मंच नव्हता
तो एक विचारमंच बनला होता, एक धर्मप्रसारक शक्ती बनली होती.
भजनांमधून धम्माचा प्रचार
बौद्ध जीवनपद्धतीवर प्रश्नोत्तरे
युवांसाठी मार्गदर्शन
गावोगावी जाऊन कार्यक्रम
आणि अनेक शिष्य, अनुयायी तयार करणं
“भजन म्हणजे कीर्तन नाही,
ते तर सत्याचं आळवण आहे!”
हे त्यांनी सिद्ध केलं.
कार्य सुरूच आहे
आजही कामठीत, त्यांच्या आठवणी जपणार्या शिष्यांच्या मनात ‘सदानंद म्हणे…’ या शब्दांनी सुर सुरू होतो.
त्यांनी निर्माण केलेली सर्जनशील आणि आध्यात्मिक शिस्त अजूनही जिवंत आहे.
त्यांच्या स्मृतींच्या गाभार्यात सदानंद भजन मंडळाची दीपमाळ कायम उजळते आहे.
*अध्याय 5*
*कलापथक कलेच्या माध्यमातून परिवर्तन*
माझया वडीलांच्या कार्याचा एक महत्त्वाचा पैलू म्हणजे त्यांनी स्थापन केलेलं कलापथक.
हा कुठलाही सरकारी, निधीवर चालणारा कार्यक्रम नव्हता.
हा होता एक जनतेच्या मनात परिवर्तन घडवणारा सांस्कृतिक लढा.
त्यांच्या कलापथकात अनेक युवक-युवती, सामाजिक कार्यकर्ते, आणि नवोदित गायक सहभागी होत.
हे पथक गावोगाव फिरायचं.
बुद्ध वंदना, शाहिरी पोवाडे, भजनातून सामाजिक संदेश,आणि जात-पात, अंधश्रद्धा, मद्यपान विरोधी सादरीकरणं केली जायची.
कलापथकात त्यांनी वेळोवेळी स्वतः ढोलकी वाजवून, गीतं रचून, नाट्यप्रवेश घालून लोकांचं मन वेधून घेतलं.
गावकर्यांना रात्री उशिरा सुद्धा थांबवून ठेवणं हे त्यांचं सामर्थ्य होतं कारण ते जे सांगायचे, ते हृदयातून येत होतं.
“हे पथक म्हणजे फक्त कार्यक्रमांचं साधन नव्हे,
तर धम्माची आणि समाजजागृतीची वाणी होती.”
माझया वडीलांच्या या कलापथकाने अनेक तरुणांचं आयुष्य घडवलं.
त्यांचं नेतृत्व, त्यांची संयमित सादरीकरण शैली आणि विचारांनी भारलेलं लेखन आजही अनेकांना प्रेरणा देतं.
दुःख असो की जाणीव त्यांना कलेतून शब्द आणि समाजातून आकार देणं हेच माझया वडीलांचें खरे यश होतं.
*अध्याय 6*
*आदर्श कवी मंडळ एका क्रांतिकारी संकल्पनेचा जन्म*
लोककलेला केवळ व्यासपीठ नव्हे, तर दिशा लागते आणि ही दिशा देणारे होते सदाशिव नारनवरे म्हणजेच ‘सदानंद’.
भजन गायनातून धम्मविचार पेरत असताना त्यांनी लक्षात घेतलं, की नागपूर जिल्ह्यात अनेक गावांमध्ये तरुण गायक, कवी, आणि विचारवंत कार्यरत आहेत. पण यांना जोडणारा एकत्रित धागा नाही, संवाद नाही, आणि समर्पित नेतृत्व नाही.
यातूनच जन्म झाला
“बुध्द धम्म प्रचारक आदर्श कवी मंडळ” या संघटनेचा.
🔹 अध्यक्षपदी निवड जनतेचा विश्वास
या मंडळाची पहिली बैठक झाली तेव्हा सर्व भजन मंडळांचे प्रतिनिधी एकमताने म्हणाले “आम्हाला अध्यक्ष म्हणून फक्त सदानंदच हवेत.”
कारण त्यांच्यात विचारशील नेतृत्व होतं, काव्यनिर्मितीचा सखोल अनुभव होता, भाषणाची प्रभावी शैली होती, आणि सर्वात महत्त्वाचं म्हणजे निःस्वार्थ सेवा वृत्ती होती.
🔸 भविष्याला घडवणारी गुंतवणूक, नव्या तरुणांची भरती
अध्यक्ष झाल्यानंतर त्यांनी फक्त कार्यक्रम घेण्यापुरते मर्यादित न राहता, सदानंद भजन मंडळामध्ये नव्या पिढीला सामावून घेतले.
शालेय वयातील मुले, कॉलेजमध्ये शिकणारे तरुण, नोकरी करणारे युवक या सर्वांना भजनकार, ढोलकीवादक, आणि वक्ता म्हणून घडवले.
ते नेहमी म्हणायचे
“धम्माचं कार्य वारशाने नव्हे, तर जागृतीने पुढे जावे”
घर, नोकरी, आणि कार्य तिन्ही समतोलात
ब्रुकबॉन्ड कंपनीतील नोकरी सुरूच होती. त्याच वेळी घरामध्ये चार मुलंांची जबाबदारीही होती.
परंतु या सर्व आघाड्यांवर त्यांनी एकही तक्रार न करता कार्य सुरू ठेवलं. ते भजनासाठी बाहेर पडायचे, श्रोत्यांसमोर आपल्या ठाम विचारांनी मंत्रमुग्ध करायचे आणि कार्यक्रम संपला तरी तिथे बसून तरुणांशी चर्चा करत.
हा एक नेतेपणाचा अभ्यासवर्ग असायचा ढोलकी, शब्द आणि शांती यांच्या मार्गाने.
🔹 पगारातून कार्यासाठी खर्च निःस्वार्थ सेवा
त्यांच्या या कार्यासाठी त्यांनी कधीही कोणाकडून पैसा, मानधन, किंव्हा देणगी घेतली नाही.
स्वतःच्या पगाराचा एक हिस्सा नियमितपणे या कामासाठी बाजूला काढत असत. प्रवासासाठी तिकिट, भजन कार्यक्रमासाठी ध्वनी व्यवस्था, मंडळाच्या सभांसाठी अल्पोपहार आणि काही वेळा मंडळातील गरजू मुलांसाठी मदत सर्व काही स्वतःच्या कष्टाच्या पैशातून.
ते म्हणायचे
“माझं नशीब आहे की मला बाबासाहेबाचं कार्य पुढे नेण्यासाठी काहीतरी देता येतं!”
🔸 कुटुंबाच्या वाट्यावर कधीच तुटवडा नाही
या सार्या समर्पणामध्ये त्यांनी आपल्या पत्नीच्या निधनानंतर चारही बहीण-भावंडांची काळजी घेतली.
आम्हा भावंडांना शिक्षणात, लग्नात, अडचणींमध्ये कधीही मागे पडू दिलं नाही. कामठीतील घरात आपुलकी, शिस्त आणि संस्कारांचा वारसा दिला.
ते म्हणायचे
“धम्मकार्य आणि कुटुंब दोन्ही माझ्या जीवनाची दोन डोळे आहेत.”
कार्यक्रम आणि प्रभावी भाषणशैली
ते जिथे जाईन, तिथे भजनानंतर भाषण करत. आणि त्यांची शैली साधी, सरळ पण अंतःकरणाला भिडणारी असायची.
ते कोणत्याही भजनानंतर विचारायचे
“हे भजन गाणं होतं की जागरण?”
आणि मग श्रोत्यांना विचार करायला भाग पाडायचे.
सदानंद फक्त नाव नव्हे, तर चालणारी प्रेरणा
आजही आदर्श कवी मंडळाचे अनेक सदस्य त्यांना ‘सदानंद बापू’ म्हणून आठवतात. कारण त्यांनी केवळ कला दिली नाही,
तर मूल्यं दिली, विचार दिले, आणि एक समाजाला दिशा दिली.
*अध्याय 7*
*भावनिक क्षण: माझा मोठा भाउ चंद्रमणीच्या निधनावर रचलेला पोवाडा*
दुःख जेव्हा शब्दांत मावलं, तेव्हा अश्रूंनी त्याला अर्थ दिला…
माझे वडील सदाशिव नारनवरे यांच्या आयुष्यातील सर्वांत दुःखद आणि असह्य प्रसंग म्हणजे त्यांच्या लहान मुलगा चंद्रमणी याचे अकाली निधन.
लहानशा वयात, एका आजाराने त्याला गाठले आणि काही दिवसांतच तो आई-बाबांच्या कवेतून निघून गेला.
तेव्हा घरातली प्रत्येक वस्तू, प्रत्येक कोपरा, त्याच्या खेळण्यांची खळखळ, त्याच्या पावलांचा आवाज… सगळं काही थांबून गेलं.
माझी आई रुख्मिणी हीचे डोळे कायम ओले राहिले.
माझया वडीलांनी बाहेरचं जरी खंबीर दाखवलं, तरी मनात मात्र एक आर्त शून्य घोंघावत होतं.
हे दुःख त्यांनी एका पोवाड्यात उतरवलं.
“निघुनी गेला पोरगा आमचा चंद्रमणी नावाचा,
लहानशी माया गेला सोडूनी, ठेवुनी आठवांचा वासा…”
“रात्र उभी जागुन पाहू, झोप न येई डोळ्याला,
त्याच्या ओल्या आठवांनी, अंगण ओलं पडलं घराला…”
हा पोवाडा त्यांनी एका कार्यक्रमात सादर केला,
तेव्हा तेथील वातावरण शांत झालं आणि मग अश्रूंनी भरून गेलं.
प्रत्येक श्रोत्याच्या डोळ्यात पाणी होतं.
त्यांच्या पत्नी म्हणजे माझी आई रुख्मिणी हीने तर हा पोवाडा ऐकून त्या ठिकाणीच हंबरडा फोडला.
तो क्षण संपूर्ण परिसरातील जनतेच्या मनात कायमचा कोरला गेला.
माझया वडीलांनी कला ही केवळ मनोरंज Iन नाही, तर दुःखाची व्यथा सांगणारी जीवनाची भाषा आहे, हे दाखवून दिलं.
*रुख्मिणीबाई: माझ्या वडिलांच्या धैर्याचा नि:शब्द आधार*
प्रत्येक महान कार्यकर्त्याच्या प्रवासात एक नि:शब्द सखी असते — ती न बोलता समजते, थांबूनही चालते, आणि मूकपणे सगळं सहन करत उभी राहते.
माझ्या वडिलांच्या आयुष्यात ती सखी म्हणजे त्यांची पत्नी माझी आई रुख्मिणीबाई.
त्यांचा विवाह झाला तेव्हा माझ्या वडिलांच्या लोककलेविषयीचा ध्यास नुकताच अंकुरत होता.
घरात आर्थिक अडचणी, लहान मुलं, कामाचं ओझं… तरीही माझी आई रुख्मिणीबाई कधीच त्यांच्या मार्गात अडसर ठरल्या नाहीत.
त्यांच्या भजनाच्या कार्यक्रमांमध्ये पोळीभाजी तयार करून डबा भरून देणं, कपडे आवरून ठेवणं, कार्यक्रमातून रात्री उशिरा परतलेल्या नवऱ्याची वाट पाहणं — हे तिचं रोजचं जीवन होतं.
पण याहून महत्त्वाचं म्हणजे, त्यांच्या धम्मविषयक विचारांवर तिचा पूर्ण विश्वास होता.
👉 ज्या काळात सामाजिक कार्यासाठी घर सोडणं हे मोठं टोकाचं पाऊल मानलं जात होतं,
👉 त्या काळात माझी आई रुख्मिणीबाईंनी कधीच तक्रार केली नाही.
त्यांनी वडिलांच्या कार्याला पाठींबाच दिला नाही, तर त्या त्या कार्याचा एक भाग होऊन राहिल्या.
कार्यक्रमासाठी आलेल्या पाहुण्यांना चहा देणं,
ढोलकी, पेटी वाजणाऱ्या विद्यार्थ्यांना जेवण पुरवणं,
आणि प्रसंगी घर खर्च कमी करून कार्यक्रमासाठी खर्च उचलणं…
हे सगळं तिने हसतहसत केलं.
मुलगा चंद्रमणीच्या निधनानंतर त्या पूर्णपणे खचल्या होत्या, पण वडिलांच्या भावनांना समजून घेत त्या पुन्हा त्यांच्या पाठिशी उभ्या राहिल्या.
माझ्या वडिलांच्या त्या दुःखावर पोवाडा रचला तेव्हा, सर्वांप्रमाणे तिच्याही डोळ्यांतून अश्रू ओघळले, पण त्या अश्रूंना त्यांनी कधी कमकुवतपणाचं रुप दिलं नाही.
त्यांनी ते दुःख सर्जनात रूपांतरित केलं — आणि त्यात माझी आई रुख्मिणीबाईंचा न बोलता दिलेला आधार होता.
🌸 एक वाक्यात सांगायचं झालं तर…
माझ्या वडिलांनी कलेच्या माध्यमातून प्रकाश दिला,
आणि रुख्मिणीबाईंनी तो प्रकाश पेटवत ठेवणारा दिवा सांभाळला.
त्या गेल्यानंतरही त्यांच्या आठवणी, त्यांचा त्याग, आणि त्यांच्या उपस्थितीचा तो नाद —
आजही सदानंद भजन मंडळाच्या प्रत्येक सुरात, तालात आणि शब्दात जिवंत आहे.
*परिवाराचा आधार – माझ्या पाठीशी उभं असलेलं माझं जग*
स्वतःची स्वप्नं बाजूला ठेवून,
माझ्या स्वप्नांना साथ देणारे माझे लोक –
माझं जग, माझा आत्मविश्वास.
माझ्या वडिलांच्या आयुष्यातून मला एक गोष्ट शिकवली –
“स्वतःच्या ध्येयासाठी झटताना कधी एकटं राहायचं लागतं,
पण जर आपल्या सोबत मनाने उभं राहतं कुणीतरी असेल,
तर त्या प्रवासाला आशिर्वादाची वाट मिळते.”
माझ्या पत्रकारितेच्या प्रवासात,
तेव्हाच मी जास्त उंच भरारी घेतो
जेव्हा माझ्या पाठीशी माझी पत्नी रंजना उभी असते.
ती एक शिक्षक असूनही,
माझ्या अचानक दौऱ्यांना, अनिश्चित वेळांना,
कधी कधी उशिरा घरी येण्याला
कधीही नाराजीने नाही,
तर हिंमतीने आणि समजुतीने स्वीकारलं आहे.
तिने मला हे पुस्तक लिहिण्याची प्रेरणा दिली,
आणि माझ्या वडिलांच्या आठवणींना शब्दबद्ध करताना
मी जेव्हा भावनांनी भरून जायचो,
तेव्हा तिनेच माझ्या खांद्यावर हात ठेवून सांगितलं,
“हे फक्त पुस्तक नाहीये,
हे तुमच्या वडिलांचं श्राद्ध आहे – अक्षरांचं.”
माझ्या दोन्ही लेकरांनी —
मुलगी ऐश्वर्या, जी सध्या एक यशस्वी सॉफ्टवेअर इंजिनिअर आहे
आणि
मुलगा मयूर, जो एक सृजनशील रिगिंग आर्टिस्ट म्हणून ओळखला जातो —
या दोघांनी मला नेहमी समजून घेतलं.
माझं क्षेत्र, माझी तडफड, वेळेचं भान नसणं,
कधी संवादातलं अंतर…
हे सगळं सहन करूनही,
त्यांनी कधीही ‘का?’ असं प्रश्नच विचारला नाही.
आज त्यांच्याही मनात
आजोबांच्या म्हणजेच सदाशिव नारनवरे यांचं कार्य
अभिमानानं भरलेलं आहे.
जेव्हा मी या पुस्तकासाठी जागोजागी नोट्स घेत होतो,
जुन्या वहीतले पोवाडे वाचत होतो,
तेव्हा माझ्या दोन्ही मुलांनी स्वतःहून येऊन विचारलं —
“बाबा, काही मदत हवी का?”
हा तो क्षण होता, जेव्हा मी स्वतःला पूर्णपणे भाग्यवान वाटवलं.
❤️ एक मनापासूनची कबुली…
या पुस्तकाच्या पानांमागे जे आधारस्तंभ आहेत,
ते माझे आई-वडील जसे होतेच,
तसेच माझं सध्याचं जग —
माझी पत्नी, माझी मुलगी आणि माझा मुलगा हेही आहेत.
हे पुस्तक
फक्त स्मृतीस्मारक नाही,
तर हे आहे माझ्या कुटुंबीयांच्या निःशब्द पाठिंब्याचं कृतज्ञता-पत्र.
**अध्याय 10*
🕊️ *आजही गाजणारा आवाज*
जीवनभर आवाज देणारा एक आवाज शेवटच्या दिवशी मात्र स्वतः शांत झाला
सदाशिव नारनवरे ‘सदानंद’ नावाने ओळखले जाणारे, तेवढ्याच आत्मीयतेने लोकांच्या अंतःकरणात गूंजणारे.
एक दिवस असा उजाडला ज्या दिवशी ते न बोलता संपूर्ण जिल्ह्याला अंतर्मुख करून गेले.
📢 निधनाची वार्ता वार्यासारखी पसरलेली जाणीव
त्या दिवशी नागपूर जिल्ह्यातील अनेक गावांत सकाळ शांत नव्हती
एक दुःखद वार्ता वार्याच्या वेगाने सर्वत्र पोहोचली “सदानंद आपल्यात नाहीत…”
कामठीतील नागसेन नगरमधील त्यांच्या निवासस्थानी लोकांची गर्दी होत होती. शिष्य येत होते, मित्र येत होते, गायक, ढोलकी वादक, कविता प्रेमी, सामाजिक कार्यकर्ते, कोणीही मागे नव्हते कारण ही हजर व्यक्ती नव्हे, तर एक प्रेरणा गमावल्याची भावना होती.
🪔 भजनांनी सजलेली अंतिम यात्रा
सामान्य लोकांच्या अंत्यसंस्कारांमध्ये सुतकी शांतता असते.
पण त्यांच्या अंत्यसंस्कारात एक भावपूर्ण भजनांचा नाद होता अश्रूंनी न्हालेला, श्रद्धेने पावन झालेला.
त्यांचे शिष्य भजनाची संपूर्ण सामग्री घेऊन आले होते.
अंत्ययात्रा निघण्यापूर्वी त्यांनी “सदानंद म्हणे” या ओळीने सुरू होणार्या अनेक भजनांनी आपल्या गुरु, कवी, आणि मार्गदर्शकाला शेवटचा मान दिला.
ते भजन गात होते… पण डोळ्यांतून अश्रू थांबवता येत नव्हते.
“सदानंद म्हणे, शब्द देतो धम्माचा,
पण आज निघाला तो शब्द सोडून”
😭 डोळ्यांत अश्रू, हृदयात कोसळलेली दरी
त्या प्रसंगी नुसते कुटुंबीयच नव्हे, तर संपूर्ण परिसर शोकाकुल झाला होता. त्यांच्या मित्रमंडळींचा आक्रोश, मंडळातील तरुण गायकांचा आर्त स्वर आणि आम्हा कुटुंबीयांचा दुखद गोंधळ…
हे सारे एकाच वेळेस उठले होते आणि त्यामध्ये एकच मूक शांतता ठाम उभी होती
आमचे वडील… शांत झोपेत होते कायमचेच!
🕊️ मरणानंतरही न थांबलेलं कार्य
त्यांच्या निधनानंतर अनेक दिवस त्यांच्या आठवणीवर आधारित सभा, कार्यक्रम, श्रद्धांजली आयोजन झाले.
सदानंद भजन मंडळाने, आणि त्यांच्या शिष्यांनी त्यांच्या भजनांनीच त्यांची आठवण जपली.
आजही अनेक भजन कार्यक्रमांमध्ये तेच शब्द पुन्हा ऐकू येतात
“सदानंद म्हणे…”
आणि त्याबरोबर उपस्थित प्रत्येकाच्या डोळ्यांत एक थेंब उभा राहतो
शब्दांच्या आठवणींचा, प्रेमाचा, आणि वियोगाचा!
🔸 ज्यांच्या जाण्याने पोकळी निर्माण झाली
ते गेले असले तरी त्यांचं व्यक्तिमत्त्व कधीच विसरता न येणारी शाळा बनून राहिलं.
समाजकार्याचा नवा परिमाण,
काव्य आणि भजन यांचं संघटन आणि धम्मकार्याला समर्पित आयुष्य
हे सारे काही त्यांनी आपल्या शांत स्मितात आणि ठाम विचारांतून समाजाला दिलं.
✨ शेवटचा आदरांजली जिवंत कार्याच्या स्मृतीसाठी
त्यांच्या नावाने चालवलेलं सदानंद भजन मंडळ,
कामठीतील सुगत वाचनालय, भजनांचे पुस्तके
आजही त्यांचा आवाज जिवंत ठेवत आहेत.
🌟 **अध्याय – 11*
*“सरकार मान्यतेचा गौरव”*
{“remix_data”:[],”remix_entry_point”:”challenges”,”source_tags”:[],”origin”:”unknown”,”total_draw_time”:0,”total_draw_actions”:0,”layers_used”:0,”brushes_used”:0,”photos_added”:0,”total_editor_actions”:{},”tools_used”:{},”is_sticker”:false,”edited_since_last_sticker_save”:false,”containsFTESticker”:false}सन्मानाचे क्षण – जिथे बाबांचं कार्य पावलं गौरवाच्या शिखरावर
सन्मान हे केवळ ट्रॉफी किंवा प्रशस्तीपत्र नसतं,
ते असतं — एका आयुष्यभरच्या कष्टांना मिळालेलं मौनाचं स्मरण.
वडिलांच्या निधनानंतर अनेक वर्षांनी,
एक दिवस मला आणि माझ्या पत्नी रंजनाला
महाराष्ट्र शासनाच्या सामाजिक न्याय विभागाकडून
एक निमंत्रण आलं.
नागपूर येथे आयोजित भव्य कार्यक्रमात
माझ्या वडिलांना ‘आदर्श कवी, शाहिर आणि भजनकार’ म्हणून
मरणोत्तर सन्मान देण्यात येणार होता.
या कार्यक्रमात उपस्थित होते –
▪️ तत्कालीन महाराष्ट्र राज्याचे सामाजिक न्याय मंत्री राजकुमार बडोले
▪️ आणि बौद्ध समाजाचे पूज्य दिवंगत भंते सदानंद स्थविर
या दोन व्यक्तींच्या हस्ते,
माझ्या वडिलांचं सन्मानचिन्ह आणि प्रशस्तीपत्र
माझ्या हाती आणि रंजनाच्या हातात सुपूर्त करण्यात आलं.
त्या क्षणी,
एक पुत्र म्हणून माझ्या आयुष्यातील सर्वोच्च क्षण मला लाभला होता.
माझ्या वडिलांच्या त्यागमय, कलामय, समाजजागृतीच्या वाटचालीला
आज शासनमान्यता आणि समाजमान्यता मिळत होती.
तेही त्यांच्या निवल कर्तृत्वावर आणि निःस्वार्थी समर्पणावर.
त्या क्षणाचं वर्णन शब्दात सांगणं कठीण…
▪️ स्टेजवर उभा असताना,
▪️ सभागृहात हजारो डोळे आमच्याकडे लागलेले,
▪️ आणि वडिलांचं नाव जाहीर होताच झालेला टाळ्यांचा कडकडाट…
माझ्या डोळ्यांतून अश्रू वाहू लागले.
ते अश्रू अभिमानाचे होते,
ते अश्रू वडिलांच्या आठवणींचे होते…
आणि त्या दिवसाने माझ्या वडिलांच्या कार्याला एक पवित्र स्मारक दिलं.
रंजना शेजारी उभी होती –
दोघांच्या हातात बाबांचं सन्मानचिन्ह होतं.
पण मनात बाबांचं भजन गूंजत होतं –
“सदानंद म्हणे… मी अजूनही तुमच्यात आहे!”
🏵️ आजही त्या प्रशस्तीपत्राकडे पाहिलं की…
माझ्या पाठीमागे उभ्या असलेल्या
एका थोर शाहिराचं आयुष्य डोळ्यांसमोर उभं राहतं.
त्याचं श्रम, त्याचा संघर्ष, त्याचे सुर, त्याचे शब्द…
आणि त्याने घडवलेली माझी जगण्याची दिशा.
हा सन्मान केवळ त्यांचा नव्हता,
हा आमच्या संपूर्ण घराण्याचा, आणि त्या प्रत्येक श्रोत्याचा होता
ज्यांनी त्यांच्या भजनात स्वतःला पाहिलं.
